DEMOŞ 6

DÜNYANIN KADER ANI

Eisenmenger Sendromunun Tarihçesi - Arşidük Franz Ferdinand - Birinci Dünya Savaşı!

Dünyanın Kader Anı

ÖZET

Arşidük Franz Ferdinand, Habsburg tahtının muhtemel varisiydi; ancak hanedana göre "eşdeğer soylu" sayılmayan Sophie Chotek'e duyduğu aşk nedeniyle başka biriyle evlenmeyi kesinlikle reddetti.[6] Sarayın dayattığı morganatik evlilik uzlaşısı kapsamında Franz Ferdinand taht sırasını korurken, Sophie ve çocukları veraset haklarından çıkarıldı.[3]
1878 Berlin Antlaşması'nın ardından Bosna-Hersek'in fiilen Avusturya-Macaristan yönetimine geçmesi ve 1908'deki resmî ilhak, Balkanlar'da Sırp milliyetçiliğini körükleyen karmaşık bir siyasi zemin yarattı.[5][7]
28 Haziran 1914'te Saraybosna'da düzenlenen ziyarette Kara El örgütünün planladığı suikast girişimleri önce bombalı saldırıyla başladı; bomba hedefi ıskaladı ve suikastçı yakalandı. Franz Ferdinand ve Sophie, başarısız bombalı saldırıya rağmen programı sürdürerek yaralıları ziyaret etmeye karar verdi; bu karar, birkaç saat sonra Gavrilo Princip'in yakın mesafeden açtığı ateşle ikisinin de hayatını kaybetmesiyle ölümcül bir karşılaşmaya dönüştü.[7]
Dünyanın kaderini değiştiren bu olayın ardından zihinleri meşgul eden tek bir soru kalır: Franz Ferdinand'ın kişisel doktoru kimdi? 1895'ten 1914'e kadar saray hekimi olarak görev yapan, dönemin laringoloğu (gırtlak hastalıkları uzmanı) ve günümüzdeki karşılığıyla Kulak Burun Boğaz uzmanı olan Avusturyalı Dr. Victor Eisenmenger (1864–1932), yalnızca Franz Ferdinand'ın kişisel doktoru olarak değil, aynı zamanda tıp tarihine adını veren bir sendromun da kaşifi olarak anılır.[13][14]

Bu özetin ardından, şimdi aynı olayları daha ayrıntılı ve kronolojik bir anlatımla inceleyelim.

ANA METİN

Arşidük Franz Ferdinand (1863–1914), İmparator Franz Joseph'in yeğeni ve Avusturya-Macaristan tahtının muhtemel varisiydi. İmparator sonrası tahta çıkması beklenen kişi olduğu için, çok uluslu imparatorluğun gelecekteki iç ve dış politikasını büyük ölçüde onun karakteri ve tercihleri şekillendirecekti.[6] Yaşamı, 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da öldürülmesi nedeniyle çoğu zaman yalnızca suikastla birlikte anılsa da, imparatorluğu daha federal bir çerçeveye yaklaştırarak özellikle Çekler ve Güney Slavlar gibi Slav topluluklara daha fazla siyasal temsil ve özerklik verilmesi gerektiğine dair görüşleri (burada “Güney Slavlar” ile kastedilen, daha sonra Yugoslavya adını alacak “Güney Slavların ülkesi”nin çekirdeğini oluşturan Sırp, Hırvat ve Sloven topluluklarıdır) ve Almanya ile ittifak halinde olmalarına rağmen savaşa girmeye karşı mesafeli ve temkinli duruşu, onu yalnızca Sırp milliyetçilerinin değil, imparatorluk içindeki Macar elitlerinin ve muhafazakâr çevrelerin gözünde de tartışmalı bir isim haline getiriyordu; bu nedenle Franz Ferdinand, Habsburg iç siyasetini ve Birinci Dünya Savaşı'na giden süreci anlamak için kilit bir konumda duruyordu.[2][700][690]

Sırbistan’ın uluslararası bağımsızlığı 1878’deki Berlin Kongresi ile tanındıktan sonra Güney Slavları tek bir devlet altında toplamayı hedefleyen milliyetçi çevreler, bu birliğe Sırbistan’ın öncülük etmesi gerektiğini savunuyordu.[708] Bu açıdan bakıldığında, Habsburg İmparatorluğu içinde Slav topluluklara daha fazla hak ve temsil tanıyan federatif projeler, Güney Slavların Sırbistan öncülüğünde bağımsız ve birleşik bir devlet kurma idealini savunan çevreler açısından uzun vadeli bir engel ve tehdit olarak görülüyordu.[692][690]

Arşidük Franz Ferdinand, Habsburg tahtının muhtemel varisiydi; ancak hanedana göre "eşdeğer soylu" sayılmayan Sophie Chotek'e duyduğu aşk nedeniyle başka biriyle evlenmeyi kesinlikle reddetti. Saray, hanedanın devamlılığını ve veraset düzenini korumak için bir çıkış yolu aradı ve uzun müzakerelerin ardından 1900 yılında morganatik evlilik uzlaşısını gündeme taşıdı. Franz Ferdinand, 28 Haziran 1900'de Hofburg Sarayı'nda toplanan arşidükler, bakanlar ve din adamlarının önünde resmî bir feragat belgesi imzaladı: Bu belgeye göre Sophie hiçbir zaman imparatoriçe ya da arşidüşes unvanı taşımayacak, çocukları ise hanedan üyesi sayılmayacak ve taht üzerinde herhangi bir hak iddia edemeyecekti. Habsburg hanedanındaki dar aile içi evlilik ağının sonuçlarının da farkında olan Franz Ferdinand, hanedanın evlilik yasalarına duyduğu eleştiriyi şu sözlerle dile getirmişti: “Bizim gibi insanlar birine gerçekten değer verdiğinde, soy ağacında mutlaka evliliğe engel olacak küçük bir ayrıntı bulunur; böylece ailemizde karı koca yirmi kez birbirleriyle akraba çıkar, bunun sonucu da çocukların yarısının aptal ya da epileptik olmasıdır.”[3] Buna karşılık Franz Ferdinand, taht sırasındaki yerini korudu.[2]

1878 Berlin Antlaşması'yla Avusturya-Macaristan, Osmanlı'nın nominal egemenliğini sürdürdüğü Bosna Vilayeti'ni işgal etme ve yönetme yetkisini aldı. Aynı antlaşma çerçevesinde Büyük Güçler, Sırbistan ve Karadağ'ın bağımsızlığını tanırken Romanya'nınkini teyit etti ve Bulgaristan'ı Osmanlı'ya bağlı özerk bir prenslik olarak düzenledi. Bu düzenleme, Osmanlı egemenliğinin kâğıt üzerinde devam ettiği fakat sahadaki gücün Viyana tarafından kullanıldığı kırılgan bir yapı yarattı.[5] Balkanlar'daki Slav milliyetçiliğinin yükselişi ve Sırbistan'ın bağımsızlık kazanması, ileride Saraybosna suikastına uzanacak siyasi zemini hazırladı.[5][7]

1908'de Bosna-Hersek'in resmen ilhak edilmesi, Sırp milliyetçileri açısından büyük bir provokasyon olarak görüldü. 1913 yılında İmparator Franz Joseph, Franz Ferdinand'a 1914 Haziran'ında Bosna'daki askerî tatbikatları izlemesi talimatını verdi. Tatbikat sonrasında Franz Ferdinand ve eşi Sophie, Saraybosna'yı 28 Haziran 1914'te ziyaret edeceklerdi; bu yalnızca protokol gereği yapılmış bir gezi değil, imparatorluğun bölgedeki otoritesini pekiştiren sembolik bir hareketti.[7][10]

28 Haziran, Sırp ulusal hafızasında "Vidovdan" (Aziz Vitus Günü) olarak derin bir anlam taşır. Jülyen takvimine göre 15 Haziran'a denk gelen bu tarih, 1389'daki Birinci Kosova Savaşı'nın yıldönümüdür; Sırp Knezi Lazar'ın Osmanlı'ya karşı verdiği savaşta hayatını kaybetmesi, Sırp kolektif hafızasında bir yenilgi değil, "şehadet ve fedakârlık destanı" olarak yaşatılır. Sırp ulusal kimliğinin ve Kosova miti'nin de bu mağlubiyet anlatısı üzerine kurulduğu düşünüldüğünde, milliyetçi Sırp örgütü Kara El'in (Ujedinjenje ili smrt) suikast için bu günü seçmesi rastlantı değildi. Örgüt, Bosna-Hersek'i Avusturya-Macaristan'ın yönetiminden çıkarmak ve birleşik bir Güney Slav devleti kurmak amacıyla o gün için altı suikast girişimi planlamış; yakalanma ihtimaline karşı suikastçılara siyanür kapsülleri verilmişti. Suikastçılar ve gizli ağın ana figürleri, 1914 Ekim'inde Saraybosna'da mahkemeye çıkarıldı; suikasta destek verdikleri belirlenen toplam yirmi beş kişi yargılandı.[7]

28 Haziran 1914 Pazar sabahı, örgütle bağlantılı Danilo Ilić (1890–1915), altı suikastçıyı konvoyun geçeceği güzergâha yerleştirdi. Franz Ferdinand ve Sophie, Ilidža Spa'dan trenle Saraybosna'ya hareket etti ve Bosna-Hersek Valisi Oskar Potiorek (1853–1933) tarafından istasyonda karşılandı; altı araçlık bir konvoy hazırlanmıştı.[7] Bosna-Hersek Valisi Oskar Potiorek bu saldırıdan yara almadan kurtuldu ve daha sonra görülen davada Gavrilo Princip, mahkemede aslında Sophie'yi değil, Vali Potiorek'i vurmayı amaçladığını ifade etti.[10]

Konvoy ilerlerken ilk suikastçı Muhamed Mehmedbašić (1887–1943)'in bulunduğu noktayı sorunsuz geçti. İkinci suikastçı Vaso Čubrilović (1897–1990)'un yanına gelindiğinde ise Čubrilović harekete geçemedi. Ardından Nedeljko Čabrinović (1895–1916)'in pozisyon aldığı Miljacka Nehri yakınlarına ulaşıldığında, saat 10.10'da Čabrinović bombasını fırlattı. Bomba, Franz Ferdinand'ın arabasını değil, arkasındaki aracın altında patladı ve 16–20 kişinin yaralanmasına neden oldu. Patlamanın ardından Čabrinović, siyanür kapsülünü yuttuysa da beklediği sonucu alamadı; yaz mevsimindeki kuraklık nedeniyle yalnızca yaklaşık 13 cm derinliğindeki Miljacka Nehri'ne atlayan Čabrinović kaçamadı ve kısa sürede yakalanarak tutuklandı.[7]

Franz Ferdinand, planlanmış resepsiyon için Saraybosna Belediye Binası'na geldiğinde Belediye Başkanı Fehim Čurčić (1866–1916)'in hoş geldiniz konuşmasını yarıda keserek, "Sayın Belediye Başkanı, buraya ziyarete geldim ve bombalarla karşılandım. Bu çok çirkin," dedi. Sophie'nin telkinleriyle sakinleşen Franz Ferdinand, halkın suikast girişiminin başarısızlığından duyduğu sevinç gösterilerinden moral buldu. Ardından programı iptal etmek yerine, bomba saldırısında yaralananları hastanede ziyaret etmeye karar verdiler. Yetkililerin güvenlik çekincelerine Franz Ferdinand, "Saraybosna'nın suikastçılarla dolu olduğunu mu düşünüyorsunuz?" diyerek yanıt verdi.[8]

Hastaneye daha sakin bir güzergâhtan gitmeleri kararlaştırıldı; ancak konvoydaki şoförlerden biri önceki programın güzergâhını izlemeye devam etti ve araçlar geri manevra yapmak zorunda kaldı.[7] Tam bu sırada, 19 yaşındaki Gavrilo Princip (1894–1918) yakınlardaki bir kafede sandviç yerken aracın önünde durduğunu fark etti ve yaklaşan arabaya doğru ilerledi.[9] Princip, Franz Ferdinand ve eşi Sophie’ye toplam iki el ateş etti; birinci kurşun Franz Ferdinand'ın boynuna saplanırken, ikinci kurşun Sophie'nin karnına isabet etti.[12]

Gavrilo Princip’in sıktığı kurşun, Arşidük Franz Ferdinand’ın boynundaki şah damarını (karotis arteri) parçalayarak kontrol edilemeyen, çok hızlı bir kanamaya yol açtı.[12] Olay anında Arşidük yan koltuğa yığıldığında, yaveri Kont Franz von Harrach ve korumalar kanı durdurmak için hemen üniformasını açmaya çalıştı; ancak tören kıyafetinin yüksek ve sert yakası ile üst üste binen kumaş katmanları, kıyafetin elle yırtılmasına veya düğmelerinin hızla açılmasına izin vermedi. Yardım edenler sonunda bir makas bulup kıyafeti keserek yaraya ulaşabildi; ancak o birkaç dakikalık gecikme olmasaydı bile, bu kadar ağır bir damar yaralanmasından kurtulması zaten çok zordu. O dönemde damar cerrahisi ve bugünkü standartlarda acil tıp protokolleri henüz başlangıç aşamasındaydı; üstelik günümüzde bile, bu büyüklükteki şah damarı yaralanmalarında ölüm ve ağır nörolojik hasar oranları belirgin düzeyde yüksek seyretmektedir.[16] Vurulduktan sonra Sophie hemen bilincini kaybederek Franz Ferdinand'ın bacaklarının üzerine yığıldı. Arabanın hızla geri manevra yaptığı sırada Franz Ferdinand'ın ağzından fışkıran bir kan sıçrantısı, arabanın basamağında koruma görevi üstlenmiş olan yaver ve nedimi Kont Franz von Harrach'ın (1870–1937) sağ yanağına çarptı. Harrach mendilini çıkarıp kanı silmeye çalışırken Düşes ona seslendi: "Tanrı aşkına, size ne oldu?" — ardından koltuğundan kayarak yüzü eşinin dizleri arasına düştü; Harrach başta onun korkudan bayıldığını sandı ve Sophie'nin de vurulduğunu hemen fark etmedi.[12] Yalnızca Franz Ferdinand, boynundaki kurşuna rağmen eşine dönerek yalvardı: "Sopherl! Sopherl! Sterbe nicht! Bleibe am Leben für unsere Kinder!" — "Sopherl! Sopherl! Ölme! Çocuklarımız için yaşa!" diyebildi. Ardından Harrach, arşidükün başı öne düşmesin diye onu üniformasının yakasından tuttu; kendisinin durumunu sorduğunda Franz Ferdinand, kendi hayati yaralanmasını reddederek ve önemsemeyerek "Es ist nichts!" — "Hiçbir şey değil, endişe etmeyin, önemli değil" şeklinde yanıt verdi ve giderek bilincini yitirirken bu sözü altı ya da yedi kez yineledi; bu tavır, son ana kadar acısından çok eşi ve çocuklarının durumuna odaklandığını gösteriyordu. Arşidük, ilgilenilmesi gereken asıl yaranın kendi değil eşinin yarası olduğunu anlatmaya çalışıyordu. Tıbbi müdahale için götürüldükleri Valilik Konağı'na varıldığında Sophie hayatını kaybetti; Franz Ferdinand ise onu yaklaşık on–on beş dakika sonra izledi.[12] Böylece suikast, yalnızca bir hanedan trajedisi olmaktan çıkarak Avusturya-Macaristan’ın Sırbistan’a yönelik Temmuz Ültimatomu, ardından gelen savaş ilanları ve büyük güçlerin ittifak sistemi üzerinden devreye girmesiyle Birinci Dünya Savaşı’nın fitilini ateşleyen zincirleme tepkinin ilk halkası hâline geldi.[7][10][15]

Bu suikast, yalnızca bir hanedan trajedisi değildi. Avusturya-Macaristan, Temmuz Ültimatomu olarak bilinen belgeyle Sırbistan'a 48 saat içinde tüm talepleri kabul etmesini bildirdi; aksi hâlde büyükelçisini geri çekip askerî önlemlere başvuracağını açıkladı. Sırbistan talepleri tamamen kabul etmeyince Avusturya-Macaristan, 28 Temmuz 1914'te savaş ilan etti. 1892 tarihli gizli Fransız-Rus ittifakı uyarınca Rusya ve Fransa seferberlik adımları attı; Rusya 29 Temmuz'da kısmi, 30 Temmuz'da ise genel seferberlik ilan etti. Bu gelişmeler, Avusturya-Macaristan ve Almanya'nın tam seferberlik ilan etmesiyle birlikte İtalya dışındaki tüm Büyük Güçleri hızla savaşa sürükledi. Franz Ferdinand'ın suikastı böylece Avrupa'daki ittifak sistemlerini tetikleyerek Birinci Dünya Savaşı'nın fitilini ateşledi; Gavrilo Princip o gün mermilerini yalnızca Franz Ferdinand'a değil, aslında milyonlarca insana sıkıyordu.[7][10][15]

Gavrilo Princip, suikastın gerçekleştiği tarihte henüz 20 yaşını doldurmadığı için Avusturya-Macaristan yasaları uyarınca idam cezasından muaf tutulmuş, bunun yerine ağır hapis cezasına çarptırılmıştır. Çocukluğundan beri veremle mücadele eden Princip'in hastalığı, hapishanenin ağır koşulları nedeniyle giderek ağırlaştı ve suikasttan yaklaşık dört yıl sonra, 28 Nisan 1918 tarihinde, 23 yaşında hayatını kaybetti.[9]

Peki bu tarihin odağındaki Arşidük'ün kişisel doktoru kimdi? 1895'ten 1914'e kadar saray hekimi olarak görev yapan Avusturyalı iç hastalıkları ve Kulak Burun Boğaz uzmanı Dr. Victor Eisenmenger (1864–1932), yalnızca Franz Ferdinand'ın kişisel doktoru olarak değil, aynı zamanda tıp tarihine adını veren bir sendromun da kaşifi olarak anılır.[13][14] Ferdinand’ın 1895 yılında balgamında tüberküloz basillerinin (verem mikrobu) tespit edilmesi, onun ciddi bir hastalık sürecine girdiğini gösteriyor ve Victor Eisenmenger’in özel saray hekimi olarak atanmasının da dönüm noktasını oluşturuyordu.[13]

Victor Eisenmenger ile Arşidük Franz Ferdinand arasındaki ilişki, kaynaklarda gerçek bir dostluk olarak değil, “büyük bir azim ve inatçılıkla yürütülen bir mücadele” şeklinde tasvir edilir.[13] Eisenmenger, anılarında Arşidük ile aralarında hiçbir zaman samimi bir dostluk kurulmadığını açıkça belirtir; hatta Ferdinand ile hiç tanışmamış olsaydı kariyerinin çok daha iyi, yaşlılık yıllarının ise çok daha huzurlu geçeceğine inandığını söyleyerek bu ilişkinin kendisi için ne kadar yıpratıcı olduğunu itiraf eder.[13] Arşidük ise, Eisenmenger’in kendi yaşam tarzı ve faaliyetleri üzerine koyduğu katı kısıtlamalardan sık sık şikâyet ediyordu; bir keresinde, kendisi gibi hasta olan bir başka Büyük Dük’ün “istediğini yapmasına izin verildiğini” söyleyerek Eisenmenger’e sert çıkmış, Eisenmenger ise yalnızca o asilzadenin doktoru olmadığını söyleyip geri adım atmadan Arşidük’ün öfkesinin dinmesini beklemişti.[13]

Eisenmenger, Arşidük'ün sağlığını korumak için onun yaşam tarzına ve faaliyetlerine katı kısıtlamalar getirmiş, özellikle ilk iki yılı her iki tarafın da geri adım atmadığı bir “onur ve irade savaşı” olarak betimlemiştir.[13] Bir veliaht olarak kendi çevresine talimat vermeye alışık olan Franz Ferdinand, ilk kez karşısına çıkan ve tıbbi gerekçelerle ona ne yapması gerektiğini söyleyen bir otoriteyle yüzleşmek zorunda kalmış; Eisenmenger ise bu güç dengesine rağmen tıbbi doğrularından ödün vermeyen prensipli duruşuyla ona direnmiştir.[13] Böylece taraflar, birbirlerine taviz vermeden ama profesyonel bir güven zemini içinde yol almışlardır. Eisenmenger bir defasında Arşidük hakkında istemeden de olsa saygısız bir yorumda bulunduğunu fark etmiş ve derhal istifasını sunmuştur; ancak Ferdinand, “Bir hekim olarak sana güvenim tam, hâlâ sana ihtiyacım var,” diyerek istifayı reddetmiş ve bu gergin ilişkiyi sürdürmeyi tercih etmiştir.[13]

28 Haziran 1914'te Franz Ferdinand'ın Saraybosna'da suikasta kurban gitmesi, yalnızca Birinci Dünya Savaşı'nı tetikleyen siyasi bir kırılma değildi; aynı zamanda, Eisenmenger’in saraydaki yaklaşık on dokuz yıllık görev süresinin ve doğrudan etkisinin de ani biçimde son bulması anlamına geliyordu.[13] PAHSSc olarak taradığımız kaynaklarda, Eisenmenger’in 28 Haziran 1914’teki Saraybosna gezisi için resmî olarak görevlendirildiğine ya da Arşidük Franz Ferdinand’ın gezi heyetinde yer aldığına dair bugüne kadar herhangi bir belgeye rastlanmamıştır.[4][14] Eisenmenger sendromu, doğumsal kalp kusuruna bağlı soldan-sağa şantın zamanla pulmoner vasküler hastalık ve siyanoz ile birlikte tersine dönmesiyle karakterizedir. Modern tanımlarda sistemik-pulmoner iletişim, pulmoner arter hastalığı ve siyanoz sendromun temel bileşenleri arasında sayılmaktadır.[11] Bugünün bakış açısından, bu kadar ayrıntılı kardiyak–pulmoner gözlemin bir Kulak Burun Boğaz hekimi tarafından yakalanıp sistematik biçimde raporlanmış olması, hem dönemin bütüncül tıp eğitiminin düzeyini hem de Eisenmenger’in klinik sezgisinin keskinliğini gösterir. Bu durum, onun sarayda “yalnızca” bir KBB uzmanı değil, imparatorluğun veliahtını emanet etmeye değer görülen olağanüstü bir hekim profiliyle karşımıza çıktığını da ortaya koyar.[1][4]

Son nefesini veren Arşidük Franz Ferdinand'ın yardımına yetişemeyen Dr. Victor Eisenmenger, ancak bugün kendi adıyla anılan sendromu sayesinde hâlâ nadir bir hasta grubunun yaşam mücadelesine nefes olmaya devam etmektedir.

KAYNAKÇA